Calanchi, ravijnen en een gedoofde vulkaan
Het Lucaanse landschap bestaat uit aarde die wegglijdt en rots die standhoudt, vaak een paar bochten van elkaar.
Twee materialen verdelen Basilicata onder elkaar, en het landschap hangt af van welke van de twee je doorkruist. De klei, die het water uitgraaft en meeneemt, maakt de calanchi en de kale heuvels van het binnenland. De kalksteen, waar het water zich in snijdt zonder hem af te breken, maakt de gravine en de stenen hoogvlakten rond Matera. Daartussen is er iets derde, jonger en kleiner: een gedoofde vulkaan met twee meren in de krater.
De calanchi
De calanchi zijn de meest herkenbare vorm van het Lucaanse binnenland: grijze klei door het water uitgesleten tot dunne, scherpe ribbels, zonder een sprietje groen, die van kleur veranderen met het uur van de dag. Je doorkruist ze tussen Aliano, Pisticci en Craco, en het is het landschap dat Carlo Levi voor zich vond toen hij naar Aliano werd verbannen, en dat hij beschreef in Christus kwam niet verder dan Eboli.
Het is ook een open wond. De klei beweegt, en de dorpen die erop staan weten dat al eeuwen: je bouwt op de ribbels omdat de grond ertussen niet houdt. Wie er in de zomer langskomt ziet een droog, gebarsten oppervlak; wie er na een onweer langskomt ziet het water weer een stuk heuvel meenemen.
Craco, het lege dorp
Craco is het uiterste geval. Het oude dorp, op een kleiuitloper gebouwd, werd vanaf de jaren zestig verlaten na een reeks aardverschuivingen, en vandaag bezoek je het leeg, met de huizen open aan de kam en straten die in het niets eindigen. Je komt er alleen in met een gids en een helm: het is geen wandeling tussen ruïnes, en juist daarom blijft het hangen. Er is vaak gefilmd, en je begrijpt waarom.
De gravine
De gravine zijn het andere gezicht van de regio: nauwe canyons in de kalkrots, met verticale wanden, grotten halverwege, in de flank uitgehakte kerken en roofvogels die erin nestelen. De Gravina van Matera scheidt de stad van de hoogvlakte van de Murgia en wordt overspannen door een hangbrug; aan de overkant, in het park van de Murgia Materana, zijn meer dan honderdvijftig rotskerken geregistreerd, veel met fresco's.
De bekendste buiten de stad is de Crypte van de Erfzonde, uitgehakt in een wand boven het ravijn van Picciano, met een Longobardische frescocyclus uit de achtste eeuw. Ze is alleen op afspraak en in kleine groepen te bezoeken: de rots is fragiel en het vocht van te veel mensen tast de kleur aan.
De Vulture
In het noorden is de Monte Vulture een gedoofde vulkaan van dertienhonderd zesentwintig meter, met twee meren in de krater, de meren van Monticchio, omgeven door een beuken- en kastanjebos dat in de zomer het koelste gebied van de regio is. Boven het kleine meer staat de abdij van San Michele, in de rotswand geklemd.
De vulkanische bodems rond de berg zijn de reden voor de Aglianico del Vulture, en voor de in het tufsteen uitgehakte kelders tussen Barile en Rionero: gangen met constante temperatuur, gebruikt om wijn te laten rijpen lang voordat er koelcellen bestonden.